استاد ناصر سبحانی
مترجم:جهانگیر ولدبیگی
در مورد معنا و مفهوم (إِيَّاكَ نَعْبُدُ) : این جمله به معنی این است که انسان تنها باید مطیع و فرمانبردار خداوند  باشد و در زندگی اش تنها بنده ی او باشد و برای او بندگی کند. اکنون می خواهیم در مورد مطلب دیگری که با آن چه بیان شد مرتبط است، بحث کنیم و بگوییم: بزرگترین عملی که انسان مسلمان باید انجام دهد نماز است.
عبادت و بندگی خدا به این معنی است که انسان در زندگی و در مسیر اصلاح و تربیت خود در مسیر کمال و رسیدن به آن، باید بر اساس فرمان خداوند و طبق دستورات او از نعمت ها و امکانات موجود استفاده کند. علاوه بر این وقتی انسان خود را شناخت و فهمید که او مخلوقی است که آمادگی سیر به سوی کمال و رشد را دارد و این را هم دانست که آسمانها و زمین و آن چه در آن هاست همه امکانات و نعمت هایی هستند  که در اختیار او و به منظور رشد او قرار داده شده اند. در این صورت خدا را به عنوان ذات رحمان و رحیم خواهد شناخت. او خدا را این گونه خواهد شناخت که همیشه نسبت به بندگان خود مهربان است و همیشه به آن ها رحم می کند و هر آن چه آن ها در مسیر رشد نیاز دارند برایشان فراهم می کند و هر مانعی که رشد آن ها را تهدید می کند، بر می دارد. آن چه بر هر انسان عاقلی معلوم و مشخص است این که خداوند متعال هرگز کاربیهوده انجام نمی دهد. او-جلّ جلاله- حتما روزی را خواهد آورد که در آن انسان را مورد محاکمه قرار دهد و درباره یاین همه نعمت ها و امکانات از او سوال کند و بپرسد که چگونه از آن ها استفاده کرده است. پس با چنین شناختی، خداوند را صاحب روز آخرت می داند، روزی که انسان در آن جزا و سزای اعمال خود را دریافت خواهد کرد.
وقتی انسان خدا را این گونه شناخت که( رحمان و رحیم )و(مالک یوم الدین) است، درونش از یک طرف مملو از امید نسبت به این ذات مقدس و از طرف دیگر مملو از ترس نسبت به او-جلّ جلاله- می شود و این امید و ترس او را وادار می کنند که با ذات پیمان ببندد، پس می گوید:(إِيَّاكَ نَعْبُدُ)
از طرف دیگر، چون می داند بدون کمک او نمی تواند حتی یک قدم در راه و مسیر رشد و سیر به سوی کمال بر دارد، پس به او پناه می برد و از او طلب کمک می کند و می گوید:( وإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ)، از او می خواهد در مسیر بندگی، او را یاری دهد. و چون ممکن است در نحوه ی در خواست کمک دچار مشکل شود و نباید به هر شکل و قالبی که خواست از خداوند در خوداست کمک کند، خداوند متعال با رحمت و مهربانی خود،چگونگی و قالب این درخواست را برای انسان مشخص کرده است. برای ما انسان ها مشخص کرده است که چگونه از او درخواست کمک کنیم و با چه الفاظی او را بهکمک بخوانیم. خداوند در این زمینه بهترین قالب و بهترین الفاظ را برای انسان قرار داده است و او را موظف کرده که با این الفاظ و در این قالب او را بخواند. این قالب نماز است.
نماز یا صلاه به معنای دعا و طلب کمک است.یعنی درخواست امکانات و برداشتن موانع از طرف خداوند متعال در مسیر رشد و سیر به سوی کمال.
وقتی انسان تصمیم می گیرد در مسیر بندگی خداوند قرار گیرد و راه ایمان و عمل صالح را انتخاب کند، چاره ای جز این ندارد که از خداوند متعال درخواست کمک و یاری کند. خداوند فرموده است: ای انسان! حال که به این نتیجه رسیدی، پس این گونه مرا بخوان و نماز بخوان.
چون بندگی و عبادت خداوند بدون دعا و در خواست کمک و یاری از او ممکن نیست، و نماز نیز بهترین و کامل ترین قالب این درخواست است؛ بنابراین اولین کاری که انسان مومن باید انجام دهد نماز است. به همین دلیل در تمام کتاب های آسمانی و در زمان تمام پیامبران خدا، نماز بر همه ی مومنین واجب بوده است؛ هرچند قالب آن تغییر کرده است. براین اساس است که در همان ابتدای نزول قرآن در مکه، خداوند مومنان را به خواندن نماز{ برخلاف سایر عبادت های واجب} ئستور داده است. البته نه به آن کیفیتی که بعدها به آن دستور داده شدند و ما مسلمانان امروز آن را انجام می دهیم.
در ابتدای دعوت، پیامبر خدا(ص) مشغول نماز و دعا بوده و بدیهی است که چنین باشد و نماز قبل از هر عمل دیگری مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا بدون نماز انسان نمی تواند بندگی خدا را انجام دهد. پس لازم و ضروری است که انسان مسلمان پس از این که ایمان و اعتقادش{آن گونه که بیان شد}، در دلش جای گرفت و قبل از انجام هر عمل صالحی باید معنا و مفهوم نماز را بداند و بعد از آن شروع به خواندنش بکند.
در این جا بهتر است گفته شود: نماز واقعی آن است که انسان با خواندن آن به خوبی درک کند که چه می گوید و در آن چه اعمالی را انجام می دهد؛ یعنی هم روح الفاظ و هم روح اعمال را درک کند؛ زیرا بدون چنین درکی انسان هرگز نمی تواند از نماز استفاده ی مطلوب ببرد. متأسفانه بیشتر مسلمانان این عمل مهم و بسیار بزرگ را بدون این که معنی و روح آن رادرک کنند، انجام می دهند و در نتیجه نمی توانند استفاده ی مطلوبی از آن ببرند.
در میان مسلمانان چه بسیارند کسانی که سال های سال است نماز می خوانند اما هم چنان اعمال زشت و ناشایستی انجام می دهند و به آن عادت کرده اند و متأسفانه بسیاری از آن ها با همین اعمال از دنیا می روند. اگر این افراد روح نماز را درک می کردند و الفاظ و اعمال آن را با آگاهی کامل انجام می دادند و به خوبی می دانستند که مشغول انجام چه کارمهمی هستند، مطمئناً چنین حالتی نمی داشتند و با چنین حالت و وضعیتی از دنیا نمی رفتند.
خداوند متعال می فرماید:
( إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ)عنکبوت/45. به راستی نماز، انسان را از آن چه که زشت و ناپسند است و خدا آن را ناپسند می شمارد، باز می دارد.
کسانی که نماز می خوانند؛ اما هم چنان اعمال زشت و ناپسند انجام می دهند این را بدانند که نماز آن ها نماز واقعی نیست.
بر هر مسلمان توانایی واجب است که روح الفاظ و اعمال نماز و معنای آن را برای مردم روشن کند و به آنان بگوید که قیام و رکوع و سجود و نشستن در تشهد به چه معناست و برای چیست و چرا سوره ی فاتحه خوانده می شود و معنای آن چیست. تشهد و تحیات به چه معناست و...
بر هر مسلمانی به طور عام واجب است قبل از هر چیز بکوشد که معنای نماز را یاد بگیرد و نمازش را با آگاهی به جا آورد. و بر آنان که فرزندانی دارند و می خواهند فرزندانشان نماز بخوانند نیز واجب است قبل از وادار کردن فرزندانشان به خواندن نماز، نماز را برایشان تشریح کنند و معنا و مفهوم آن را برای آن ها بیان کنند و بعداً آن ها را تشویق به خواندن آن کنند. والدین باید این را بدانند که اگر فهم صحیح نماز از سوی فرزندانشان دو سال هم طول بکشد مشکلی نیست و در این کار عجله نکنند؛ زیرا خداوند متعال می فرماید: زمانی که حواستان جمع نیست اگر نماز بخوانید، نمی دانید چه می گویید و چه کار می کنید پس در چنین حالتی حق ندارید به نماز نزدیک شوید:
(لاَ تَقْرَبُواْ الصَّلاَةَ وَأَنتُمْ سُكَارَى حَتَّىَ تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ)نساء/43. علما با استناد به این آیه ی شریفه می گویند: کسی که حواسش جمع نیست و هنگام انجام نماز نمی داند چه کار می کند و چه می گوید، اجازه ندارد به نماز نزدیک شود. حال چنین فردی فرق نمی کند بر اثر خوردن شراب مست شده باشد یا به هر دلیل دیگری. انسان تنها زمانی جایز ایت که به نماز تزدیک شود و آن را ادا کند که بداند مشغول انجام چه اعمال و ادای چه الفاظی است. بدتر و مذموم تر از چنین حالتی آن است که انسان اصلاً معنای نماز را نداند.